واژه ها در لهجه مردم نهور سیستان

ک = k
کاته	kâta	پرحرف (دیوانه)
کارتوند	kârtonda	خاراندن
کاسورگ	kâsurg	بنه
کپرک	Kaprok	کسی که زیاد سخن می گوید
کپل	kapal	باسن
کَپو	kapu	عنکبوت (رتیل)
کت	kat	بازدشدن تخم مرغ برای جوجه دهی
کتک	katak	پرش
کتک	katk	آتش
کتم	katam	پهن خشک شده گاو
کته شتک	katašatk	کسی که زیاد فخرفروشی می کند
کجک	kajak	زلف
کچ کلک	kočkolak	زیرو رو کردن دست کاری نمودن
کچروک	kačrok	تیله ای که قسمت هایی از آن پریده
کچل	kačol	سفال
کچّه	kača	انگشتر
کخ	kax	نارسیده
کَدَک	kadak	کدامیک
کَرَ	kara	بزغاله
کرباسی	karbâsi	الک مخصوص آرد
کرت	kort	باغچه
کرخ	krax	نهایت زبری هرچیزی
کردَ	karda	انجام داده
کرغلوم	koraqlom	سیاه زنگی
کرق	korq	گودال
کرَک	kark	نارس، کال
کرک	kork	آجر
کریچک	kričak	غضروف گوش
کش	koš	کفش
کفت	keft	کتف شانه
کفتر	kaftar	کبوتر
کفتیکه	kaftika	روی پشت سواری دادن
کفلیز	kafliaz	کفگیر ملاقه
کفلیزک	kaflezak	نوزاد قورباغه
کَ کَ	Ka-ka	خاله
ککی	kaki	باد دادن کاه هنگام خرمن کوبی
کل	kal	زمین زراعتی
کگل	kagel	کاهگل
کلاو	klâva	بسته ای از نخ که بصورت حلقه درآمده باشد
کلپ	klap	نوک زدن مرغ
کلچ	klač	قراضه، از بین رفته
کلگیر	kalgir	کرت کوچک
کلو	kalo	بزرگ
کلوک	klok	معشوقه
کلوخ	Ka-lox	تکه ای از خشت خام
کله پر بادک	kalaporbâdak	نوعی از غذا (خمیری را که بصورت قرص های کوچک در روغن بپزند گاهی همراه تخم مرغ است)
کلی	kil	کلید
کمرکی	kmaroki	ضربه دیدن کمر
کمرشو	kmaršo	نیم تنه پائین را شستن(از کمربه پائین) منظور غسل است
کملک	komalak	نوعی گنجشک
کملی	kmali	تنبلی
کمو	kmo	قو، پلیکان
کناک	kanâk	خسته
کنجه	kenja	دختر
کند	kenda	از مصدر کندن- کنده است

واژه ها در لهجه مردم نهور سیستان

غ ، ق = q
غاموشت	qâmušt	مشت
غتلمه	qatlama	یک نوع قرص نان که درون روغن پخته می شود
غَز	qazza	دنده(بدن)
غرخ	qarx	غرق
غزوم	qazum	کژدم
غثیو	qasyo	استفراغ
غط	qot	فرو کردن- فشار دادن
غَل	qal	قِل
غلبد	qalbeda	همهمه
غلیفی	qlifi	نوعی نان روغنی خمیر را پس از روغن دادن داخل دیگ گذاشته در زیر خاکستر تنور قرار می دهند
غلیو	qalyo	قلیان
غلیه	qalyo	پاره ای تکه ای مثل غلیه کوَل
غم پُرس	qampors	تسلیت گفتن
غندیه	qendiya	پهن شده
غوچ	qoč	گوسفند نر، قوچ
غور	qōr	بالاترین نقطه
غول سرک	qulesark	ماشین
ق =q
قاتق	qâtoq	آبگوشت بدون گوشت فارسی«قتق ماست وکشک وترشی وچاشنی را گویند که در آش کنند ونان خورش سازند» (برهان قاطع)ضرب المثل«خواستم قاتق نانم باشد،قاتل جانم شد، در فرهنگ عوام بکار می رود ودر آذربایجانqatq نان خورش ماست را گویند
قالبک	qâlebak	حدقه چشم
قال ومقال	qalmaqâl	گفتگو، داد وبیداد
قبه	qobē	قوه نیرو
قبیل	qabel	غربال
قپ قپ	qap  qap	عوعو کردن سگ
قپ گرما	qapgarmâ	دل گرما (هنگامیکه گرما به نهایت شدت می رسد)
قپو	qappo	ترازو، وزن کردن
قپید	qappida	قاپیده
قچّاق	qoččâq	زورمند قوی
قدیفه	qadefa	قطیفه نوعی روسری
قَ دیم	qadim	قدیم
قَر	qar	قهر
قرشمال	qeršmal	بی حیا
قروت	qrut	کشک
قشو	qašo	تیمار داشتن، آرایش کردن
قطّی	qotti	قوطی
قل قل	qol  qol	جوشان
قلف	qolf	قفل
قلماشکی	qalmâški	جست وخیز
قلور	qlor	بلغور، آش گندم
قله	qal	قلعه روستا
قلیف	qlif	نوعی قابلمه مسی
قمچو	qamču	شلاق مخصوص اسب یا استر
قولک	qolak	صندوقچه پس انداز پول
قیقاج	qiqaj	گردش ستاره

واژه ها در لهجه مردم نهور سیستان

کنس	kenes	خسیس
کنشک	Ken esk	اخم
کنگ	kang	به هرنوع بلندی گفته می شود
کوت	kut	کر – ناشنوا
کوت	kot	سهم- کت- مرغ آماده بهره کشی
کوتَ پایه	Kota pâya	جایگاهی که برای قرار دادن دیگ آماده می کنند
کته	kota	اجاق سه پایه، به دخترانی ترشیده ودر خانه مانده نیز اطلاق می شود
کوترو	kutru	بچه سگ
کوردَ	korda	پهلو
گوردوک	gurduk	کلیه
کورمجینگ	kormajing	کسی که مژه های ریخته ناسالمی دارد و غالباً مژه می زند
کوکه	koka	هرچیز گرد(نوعی نان گرد که معمولاً برای بچه ها می پزند برسر چوبی کرده بدست کودک که پای تنور آمده می دهند
کول	kaval	هندوانه
کولک	kolak	بادگیر سقف اتاق
کوُنه	kona	کهنه
کیچ	kēč	وسیله ای برای یک نوع بازی است
کیچ دموُ	keičedomo	نوعی بازی محلی که توسط گروهی انجام می گیرد وشیئی را داخل پیراهن شخصی مخفی می کنند واز بازیکنی می خواهند تابر اساس حالات روحی و روانشناسی تشخیص دهد شییء موردنظر در دامن چه کسی است
کیل	kēl	پیمانه
کیل	kil	کج

---

واژه ها در لهجه مردم نهور سیستان

کنس	kenes	خسیس
کنشک	Ken esk	اخم
کنگ	kang	به هرنوع بلندی گفته می شود
کوت	kut	کر – ناشنوا
کوت	kot	سهم- کت- مرغ آماده بهره کشی
کوتَ پایه	Kota pâya	جایگاهی که برای قرار دادن دیگ آماده می کنند
کته	kota	اجاق سه پایه، به دخترانی ترشیده ودر خانه مانده نیز اطلاق می شود
کوترو	kutru	بچه سگ
کوردَ	korda	پهلو
گوردوک	gurduk	کلیه
کورمجینگ	kormajing	کسی که مژه های ریخته ناسالمی دارد و غالباً مژه می زند
کوکه	koka	هرچیز گرد(نوعی نان گرد که معمولاً برای بچه ها می پزند برسر چوبی کرده بدست کودک که پای تنور آمده می دهند
کول	kaval	هندوانه
کولک	kolak	بادگیر سقف اتاق
کوُنه	kona	کهنه
کیچ	kēč	وسیله ای برای یک نوع بازی است
کیچ دموُ	keičedomo	نوعی بازی محلی که توسط گروهی انجام می گیرد وشیئی را داخل پیراهن شخصی مخفی می کنند واز بازیکنی می خواهند تابر اساس حالات روحی و روانشناسی تشخیص دهد شییء موردنظر در دامن چه کسی است
کیل	kēl	پیمانه
کیل	kil	کج

واژه ها در لهجه مردم نهور سیستان

ل = L
لا	lâ	تا- چیزی را مثل کاغذ دولا کردن
لانک	lâtak	پشه
لپ	lap	یک دست پر از چیزی
لیچک	lapčok	گوشه های بریده پارچه
لتّی	leti	نوعی غذای کم ارزش محلی
اتکی«پدی»	lataki	چوب کلفت چوبدست قطور
لته	lata	پارچه کهنه، پژمرده
لتی زرد	letyzard	نوعی غذا است
لجوم	lajom	دهنه اسب، افسار
لچ	lač	چسبیده- بسیار رسیده
لچر	lačar	کثیف، لچروک آدم بی مبالات وبی احتیاط
لچک	lačak	روسری
لچو	lačo	پارهای چوب رها شده بر روی زمین
لددی دَ	leddida	ریخته، در مورد ریزش مو بکار می رود
لر	ler	آب دهان
لرزنک	larzonk	لرزاننده
لرّوک	lerrok	کسی که آب دهانش همیشه آویزان است
لش	laŜ	جسم، پیکر
لف	lof	فشار
لک تو	lakato	آویزان
لگرو	lajaro	آویزان
لِمَر	lemar	ران
لمو سکو	lamosko	لپها
لِواش	levâŜ	نوعی نان نازک و مطبوع در فارسی لواش به فتح اول و ثانی
لوچ	loč	لبهای آویزان
لوش	loŜ	پوست خربزه و هندوانه
لوک	lok	شتر نر
لوک	lok	ضخیم ،چاق یا پرهیکل
لوک و چاق	lokočâq	تنومند و قوی
لوکه	loka	غده
لوگوش	lojoŜ	آدم آب زیر کاه «لته گوش» نیز گفته می شود
لولک و جوجک	lulakojujak	حشرات موذی
لونگوته	lonjota	پارچه ای که شبیه عمامه سر می بندند عمامه سربند
لووندک	Lovan dak	وسیله ای که نان را بر روی آن پهن و به تنور می چسپانند
له له	La -la	برادر
لیخه	lixa	آدم خل
لیسک	lisk	لخت و برهنه
مچینک	mečinak	موگیر
مختووی	maxtovi	مهتابی
مخش	maxŜ	مشق
مخ طویله	mextavila	میخ بزرگ
مددرازما	maddrâzmâ	موجودی موهوم
مردینه	mardina	جنس مرد
مرچک	morčak	فلفل سبز
مرغوبی	marqovi	مرغابی
مرک	marak	حشره گزنده آبی
مزغ	mazq	مغز
مسترا	mostarâ	مستراح
مستورک	masturak	چاق ،تپل
مسکه	maska	کره
مسلمو	mosalmo	مسلمان در مقام صدازدن به زن

واژه ها در لهجه مردم نهور سیستان

گ = g
گازک	gâzak	گهواره تاب
گاش	qâš	چهاردیواری که در بیابان برای گوسفندان درست می کنند
گپ	gap	حرف، سخن
گدار	godâr	گردنه
گرگ	garg	کچل
گرم جوشک	garmajušak	سرماخوردگی
گرو	gro	گران قیمت
گریو	geryo	گریان
گز	gaz	هیزم- نوعی درخت
گروو	gervo	گریبان
گسفند	gosfend	گوسفند
گسله	gosla	گوساله
گلخه	golxa	گلخن حمام
گلو	galo	خربزه
گمو	gmo	گمان
گِندَ	genda	گندیده
گو	go	گاو
گوبلک	gubalak	قارچ
گوچه	goča	بچه
گوج	goj	زنبور
گوج سورک	gojesurak	زنبور زرد
گورماس	gormâs	مخلوط شیر وماست را گویند
گورنی	gorni	شخم
گوشنه	gošna	گرسنه
گوک	gok	توپ بازی
گوگلونک	gugalonak	سوسک سیاه
گولّه	golla	تیله، تیر
گیلاس	gilâs	لیوان
گورنی	gorni	شخم زدن زمین
گوگُم	gogom	غروب

واژه ها در لهجه مردم نهور سیستان

ن = n
ناجگ	nâjg	زخمی که خشک شده
ناخو	nâxo	ناخن
نازبند	nâzbend	عزیز دردانه
ناش	nâš	پوست انار
ناق	nâq	اثر زخم
نالی	nâlin	قالی نالین
ندر	nadr	فدا
نررک	narrak	بشدت ادرار را دفع کردن
نرگت	nargat	پسر بزرگ( در مقام تمسخر گفته می شود)
نریشک	narišk	ایستاده ادرار کردن
نریو	naryo	اسب نر
نزله	nazla	مرهمی که به کمر می بندن
نشو	nšo	نشان
نل	nal	نعل
نلت	nalat	لعنت
نمکدو	nmakdo	نمکدان
میو	myo	میان
نمونه	nmuna	مثل ومانند
نوچ	noč	گاو جوان
نووَر	novar	نهرآب
نیفو	nifo	محل کش شلوار
نیملک	nimalak	پرنده دریایی

واژه ها در لهجه مردم نهور سیستان

م = m
مادیو	mâdyo	مادیان
ماس	mâs	ماست
مایه	mâya	پستان گاو(شیر را برای ماست آماده کردن قدرت و توانایی)
مبر	mbare	می برند
متخال	metxâl	متخال ،نوعی پارچه
متو	mato	مهتاب
مجمعه	majmaa	دوری بزرگ که معمولا از مس ساخته می شود
مجک	Majok	طعم «شیر مجک»طمعی شبیه طعم شیر
مجه	majja	مژه
مچت	maččet	مسجد
مچّتی	mačati	بچه ای که کسی او را به عنوان فرزندقبول کرده از او نگهداری کند
مشک	mašak	کفشدوز
معتل	matal	منتظر
مقبول	maqbul	قشنگ، زیبا
مقراض	meqrâz	قیچی
مِ ک	meka	می کرد
مَل	mal	زمان
مَل خمور	malxamur	بعداز ظهر- هنگام خمیرکردن زمان پختن
ملم	malam	مرهم
مِ مو	memo	مهمان
مِ مونه	memona	می ماند
مَنات	manât	اسکناس
منائی	manâi	شکوه
موند	monda	مانده
موندگار	mondegâr	مقاوم ماندنی
منگ	mang	خمیازه
منگال	mangâl	داس
موال	mavâl	مستراح
موتاش	mutâš	وسط
موجل	mojol	ترخون«استخوانهای برآمده دو طرف دست وپا»
موچَه کَه	mučaka	نوعی پیچک
موخته	moxta	عادت
مورک	morak	لرزشی ناشی از ترس یا سرما یا انزجار
مُور مُور	mor mor	مور مور
موشکه خدا	muškexoda	خرخاکی
موکه	moka	مادر
میارد	mayârd	خمیر
میر بو	merbo	مهربان
میرو	mero	آبیار

واژه ها در لهجه مردم نهور سیستان

و = v
وا	vâ	باز
واشریدن	vâšaridan	بهم پاشیدن له شدن بدن
واکو	vâko	بازکن
واگفت	vâgoft	بازگو، انعکاس
ورپَرَ	varpara	سربه نیست شود
وترپ وتاخت	vatrapotaxt	بسرعت
وَر	var	روشن
وَرَ	vara	آماده رفتن
ورچه	varče	برای چه
ور خزیدَ	varxazida	بالا رفته
ورخور	varxor	شایسته
وَرَد	varad	دنبال کردن
وررسیدَ	varrasida	رشد کرده
ورشمیدَ	varšamida	سرکشیده
ورشوندُ	varšonda	مرغ را جهت جوجه درآوردن بر روی تخم گذاشتن
ورکردَ	varkarda	صورتش را بند انداخته اصلاح(صورت زن)
ورنا	varnâ	برنا
وسی ترمت	vasitermet	به درک
وفتی	vafti	قحطی
وقد	vaqad	به اندازه
وَل وَسَنک	valvasanak	التماس کردن
ومختی	vamoxti	به امید
ویلو	vylo	سرگردان، آواره
ویل وَدیل	veylodyl	ولگرد وبی سر وپا
اَر	ar	هر
آشا	âšâ	حاشا
افتک	aftok	هفتک، بچه ای که هفت ماهه به دنیا آمده باشد
ام چش	šamča	هم چشم
ام خرج	amxarj	هم خرج
اَم درد	amdard	هم درد
اَم زلف	amzolf	باجناق
اَق	aq	حق
اَسنک اَسنک	Anask-anask	هن هن

منبع : کتاب زبانشناسی عملی بررسی گویش مردم سیستان – محمدرضا بهادری – استاد زبان و ادبیات فارسی

مطلبی از سیستان در .....

کتاب منم تیمور جهانگشا در و صف سیستان آمده است آن جا سر زمینی است زر خیز که در هر فصل زراعی زمین چندین محصول می دهد در این کتاب که مترجم آن ذبیح الله منصوری است فصل زراعی در سیستان از نظر زمانی مشخص نیست به دلیل مرغوب بودن و کشت های متعدد.مکانی است سر سبز با مردمانی ثر وتمند از انواع وتنوع محصول اشاره شده است به وجود گوناگونی دام در هامون سیستان ونقش بی بدیل این دریاچه در دامپروری منطقه سخن به میان آمده است اززور بازو وتوانمندی جسمی به دلیل وجود لبنیات نیز سخن گفته است مردمان در این ولایت استقلال غذایی دارند و کمتر نیاز به ولایات دیگر دارند امید است روری برسد که هیرمند این استقلال و ثر وتمندی رابه منطقه بر گرداند